فن و هنر سفالگری

قرن 3 هجری شروع و تلاشهای فرهنگی و اقتصادی در حیات جامعه است پس از دو قرن ساده زیستی و حذف تجمل گرایی و همگانی شدن امكانات جامعه ،زمینه های رشد وتوسعه اندیشه های انسانی فراهم شده است به طوری كه شكوفایی این فعالیت ها را در قرن 4 هجری می توان دید
دسته بندی صنایع دستی
فرمت فایل doc
حجم فایل 28 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل 46

فن و هنر سفالگری

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

فن و هنر سفالگری

سفال قرون 3 و 4 هجری

قرن 3 هجری شروع و تلاشهای فرهنگی و اقتصادی در حیات جامعه است پس از دو قرن ساده زیستی و حذف تجمل گرایی و همگانی شدن امكانات جامعه ،زمینه های رشد وتوسعه اندیشه های انسانی فراهم شده است به طوری كه شكوفایی این فعالیت ها را در قرن 4 هجری می توان دید .

دانشمندان معلمان بویژه ایرانیان در این قرن حاصل تفكرات فلسفی یونیان را در قالب تجربیات علمی و عملی در زمینه شناخت علوم و فنون به جهان عرضه كردند وبا ترجمه كتابهای یونانی و سانسكریت و تدوین كتب عربی وفارسی زمینه پیشرفت و تسریع اندیشه های آن دوره را به سوی شكوفایی فراهم نموده ، -0 آثار سفالی بیش از هر اثر باقیمانده ای منعكس كننده این تحولات است زیرا سیر تطور و تكامل اندیشه ها از روی نوع تزئینات نوشته های كوفی روی سفالها و تجربیات انجام شده د رزمینه عقیه لعاب های مختلف و كشف لعابهای جدید ورنگهای مختلف می توان دید در پایان قرن 4 موفقیتهای ارزنده ای در زمینه شناخت اكسید فلزات و فرمول تركیبات آنها برای رنگ لعاب مورد نظر حاصل شده بود سفالگران باتكیه براین دانش و تجربه و ممارست در پخت سفال و كنترل حرارت و تغییر در شكل كوره ها توانستند تحولی عظیم و چشمگیر در خلق ظروف سفالی با تزئینات بسیار چشم نواز وارزشمند به وجود آورند . 0-0 در طبقه بندی سفالهای دروه اسلامی سفالی قرن 3و 4 را بنام سفالهای سامانی شناسایی كرده وویژگیهای فن و زیرین موسوم به لعاب گلی را به این دوره نسبت داده اند . این گروه ازسفالها بیشتر در شمال شرق ایران در مراكزی مانند نیشابور ، سمرقند و جرجان معمول بوده است فنون تزئین متداول در این دوره چنین است .

الف – لعاب گلی : در این نوع تزئین ظروف ساخته شده از گل را كه معمولا دارای خمیر نخودی یا قرمز بوده است پس از خشك شدن در دو غابی از گل نخود رنگ فرو می بردند . طوری كه داخل و خارج آن بطور یكنواخت با این دوغاب پوشانده می شد و پس از خشك شدن ظروف را به نقوش مورد نظر می آراستند این نقوش معمولا ساده بود و شامل یك جمله یا كلمه كوفی می‌شد كه در كف داخلی یا برحاشیه لبه داخلی ظروف نوشته می شده سپس ظروف را با لعاب شیشه ای پوشاندند و به كوره می بردند . معمولا برای ظروف ساده یك رنگ از تركیب لعاب گلی كه سیلیس هم به آن اضافه می‌شده استفاده می كردند كه این كار در یك مرحله انجام می شده در نهایت ظروف به رنگ شیری براق در می آمد . ظروف مزین به لعاب گلی معمولا درچهار گروه مطالعه می شود .

سفالینه با پوشش گلی و نقوش سیاه روی زمینه سفید : ( یكانی و كریمی ، 1364 ، ص 16) این دسته از ظروف كه مهمترین مركز ساخت آنرا می توان نیشابور دانست ، با پوشش گلی پوشانده شده و سپس با نقوش سیاه رنگ یا قهوه ای تیره و لعاب شفاف مبدلی تزئین شده است ( شكل 3-9) زمینه این ظروف كاملا شیری رنگ یا سفید است كه در گوشه ای از لبه داخلی یا كف آن با كلمه یا جمله ای كوتاه تزئین شده است در اوایل قرن 4 تزئینات دیگری شامل نقطه چین های مرتب نقش پرندگان گلهای مسبك به نوشته كوفی تزئین اضافه می شود از ویژگیهای كلی تزئینات این نوع ظروف عدم تراكم نقش وایجاد فضای خالی در زمینه است ( تصویر 3-9 تا 3-6 ) –0- در ظروف بزرگتر كه لازم بود نوشته كوفی طولانی باشد جملاتی نظیر دعای خیر ، روایات ، ضرب المثل ،احادیث منسوب به حضرت محمد ص ) ، حضرت علی (ع) و كلام بزرگان اهل ادب برای تزئین بكار می رفته است ( تصویر 7-9 و 8-9) در داخل بعضی كاسه ها یا لنگهای بزرگ نقش آفتابه دیده می شود كه بطرز بسیار زیبایی با نقش و نگار كه تقلیدی از قلمزینهای آثار فلزی است همراه شده است . در كاوشهای علمی مشترك موزه مترو پوییتن ومركز باستان شناسی ایران كه گزارش آن در سال 1347 منتشر شده است در شهر قدیم نیشابور نمونه های منحصر به فرد با نوشته های كوفی بدست آمده كه بنام ظروف كتیبه ای معروف است ظروف كتیبه دار مكشوفه از نیشابور را پژوهشگر ارجمند ، عبدالله قوچانی در سال 1364 در كتابی بنام كتیبه های سفال نیشابور معرفی كرده است كه درشناخت اوضاع سیاسی – اقتصادی – مذهبی – واجتماعی این دوره اهمیت قابل توجهی دارد .

سفالینه با لعاب گلی و نقوش رنگارنگ روی زمینه سفید ؟

سفالهای رنگارنگ ونقوش رنگی روی لعاب گلی بویژه قرن 4 هجری است كه متعلق به دورانی است كه كیمیاگران وتهیه كنندگان لعاب با رنگهای مختلف و اكسیدهای متنوع آشنا شده اند و به تبع علاقه به ترسیم نقوش در انسان ،گلها ،گیاهان و حیوانات از رنگهای ارغوانی تیره سیاه ، قهوه ای ،زرد و افرایی بصورت پوشش نازك روی زمینه ها و پوشش گلی استفاده كرده اند (تصویر 9-9 و 10-9 ) از نقوش متداول این دوره می توان نقش اسب سوار به تقلید از ظروف فلزی ساسانی با تلفیقی از نقوش پرندگان مثل مرغ شاخوار و پرنده مسبك ( نقطه نشان ) ونقش مایه های اسلیمی و تكرار حروف خط كوفی نام برد كه در داخل كاسه ها ، بشقابها و پیمانه های كوچك آبخوری رسم شده است . 0-0 در میان مراكز ساخت این نوع ظروف نیشابور از اهمیت بسیار برخوردار است و بطور كلی در شرق ایران و نیز در مازندران این سفال متداول بوده و حتی بنام ظروف ساری نیز نامیده می شده است . تعداد زیادی كوره های پخت این نوع سفال در جرجان كشف شده و محققان آنجا را مركز ساخت و اشاعه این سفال می دانند در مجموع این نوع ظروف در جهان اسلام از ابداعات وابتكارات سفالگران ایرانی محسوب می شود و پرفسور میكاهی استاد دانشگاه توكیو این امور را تاكید كرده است { پانوشت كیانی 1357 ،ص 16 – 17}( تصویر 11-9 ، 12-9 ، 13-9)

سفالینه لعاب گلی با لعابهای درخشان معروف به زرین فام اولیه :

این نوع سفال پس از آنكه با پوشش گلی پوشانیده می شد ،بامجموعه ای از لعابهای تركیبی رنگین زینت می یافت و پس از پخت درخشندگی خاص به حالت زرین فام یا خلایی داشت شكل این ظروف معمولا كانیه ونقوش آنها گلهای تزئینی همراه با نوشته های كوفی بود . وجه تمایز این ظروف زرین فام با ظروف زرین فام قرن 6و7 در تكامل نقوش ونوع خط و تفكیك رنگ است در قرن 6و7 هجری به جای خط كوفی از خط نسخ و فارسی دری وپرترهای انسانی و رنگ طلایی یك دست استفاده می شود سفالینه زرین فام اولیه قرون سوم و چهارم بیشتر در نیشابور ،جرجان ، اصطخر و شوش بدست آمده ( تصویر 14-9 و شكل 4-9 و 5-9 )

سفالینه های لعاب گلی با نقوش سیاه وروی زمینه ها زرد ، این نوع سفالینه ها كه در نگاه اول زرد رنگ می نماید بصورت لكه هایی قسمت های مختلف ظروف را پوشانده است ودر واقع می توان آنرا زمینه ساخت ظروف سفالی لعابدار معروف به تكنیك لعاب پاشیده دانست كه در جای خود از آن بحث خواهد شد . تنوع رنگ لعاب در پایان قرن 3 و استفاده گسترده از این روش برای تزئین ظروف و اشیای سفالی و بعد تولید كاشی برای تزئینات معماری همپا با پیشرفت سایر فنون و علوم ادامه دارد .

بطور كلی سفال لعاب گلی از سفالهای مشخصه قرن اولیه اسلامی تا اواخر قرن 4 هجری است كه به ترتیب از نوع لعاب گلی شیری رنگ ساده و ساده با تزئین كم شروع شده و به تدریج كتیبه كوفی تمام سطح ظروف را پر می كند و بعد ها لعاب گلی رنگارنگ سفال متداول قرن 4 می گردد و پایان این سده با سفال لعاب پاشیده ساده خاتمه یابد و قرن 5 با سفال نقش كنده و لعاب پاشیده آغاز می گردد .

تاریخچه سفالگری

قدمت هنر سفالگری به 10000 سال میرسد و به عقیده باستان شناسان بعد از سبد بافی كهنترین صنعت بشری به حساب می آید .

هزاران سال پیش در عصر نوسنگی ، زمانی كه انسان توانست از ابزارهای سنگی استفاده كند وبا فن سبد بافی لاشنائی یابد با اندود كردن بدنه خارجی سبدها وقرار گرفتن آنها دركنار آتش بطور اتفاقی به شناخت ظروف گلی و مزایای آن دست یافت . دسترسی به چنین وسیله ای تحولی چشمگیر در امر جمع آوری و نگهداری غذا پدید آورد و انسان در نقاط مختلف جهان با اختلاف زمانی اندك ، به این مرحله از تحول و خلاقیت قدم گذارد . نخستین سفالهای دوران جمع آوری غذا یا عصر نوسنگی قدیمترین ظروف گلی است كه تا كنون در افریقای شرقی بدست آمده است این ظروف اسكلت سبدی دارند ودرواقع سبدهای گل اندودی است كه در كنار آتش خشك شده است . فكراستفاده از پوسته ای دارای حجم احتمالا پس از دیدن پوست میوه های خشك شده و حفره های سنگی و قطعات سنگی با سطح مقعر كه آب باران را در خود نگهداری می نمود پدید آمده است .

قدر مسلم انسان با قرار دادن دستها كنار هم و استفاده از آنها برای نوشیدن

آب عملا به ایده ظرف و مظروف پی برده است .

فرضیه محققان تاریخ هنر مبنی بر وجود حفره های ایجاد شده ( جای پای انسان و حیوانات ) در حاشیه رودخانه هائی مانند نیل كه براثرطغیان آب رسوباتی از خود به جا می گذارند . و پس از خشك شدن این حفره ها به شكل ظرف از ماسه های اطراف جدا می شوند نیز قابل توجه وشاید قابل قبولتر به نظر برسد تحقیقات علمی باستان شناسی در ایران قدیمترین ظروف گلی حرارت دیده را به 8000 سال قبل میلاد نسبت می دهد . این سفال را كه نمونه آن در غاری بنام كمربند واقع در نزدیكی بهشتر بدست آمده است می‌توان قدیمترین نمونه سفال دست ساز ابتدائی در ایران دانست . این سفال ضخیم ، كم پخت ،شكننده و خشن و قهوه ای رنگ است و در آن مقدار زیادی علف خرد شده بعنوان ماده چسبنده ( شاموت ) برای جلوگیری از ترك برداشتن به هنگام خشك شدن در آفتاب یا حرارت دیدن در كنار آتش بكار رفته است .

دركاوشهای حاشیه كویر در تپه سنگ چخماق شاهرود ودر مراحل بعدی در لایه های عمیق تپه سلیك كاشان و مناطق اولیه تپه سراب نزدیك كرمانشاه و لایه های عمیق تپه گیان در نهاوند و تپه حاجی فیروز در آذربایجان غربی نیز

سفال دوران غار دیده شده است .

كه غارنشینان در مراحل اولیه استقرار در دهكده های اولیه آنها را به این مكان آورده اند . در ابتدا انسان بطور اتفاقی از خاك رس برای ساخت سفال استفاده كرد كه احتمالا این امر بدلیل وفور وسهولت دسترسی بدان بوده است ولی بعدها تجربه به وی آموخت كه بهترین خاك برای سفالگری همین خاك است .1

تاریخچه سفالگری در نیشابور

مجموعه سفالهای نیشابور بسیار جالب است و نمونه های مختلفی از هنر سفالسازی ایران را در قرون سوم و چهارم وپس از آن شامل می شود . قالبهائی كه ازاین كوره ها كشف گردیده ونشان می دهد كه ظروف سفالین آن زمان را چگونه تزئین می كرده اند . موضوع نقوش این ظروف بسیار قابل توجه بوده واین مطلب را روشن می نماید كه اگر چه از بعضی جهات بسیار مختصر و كوزه گران نیشابور احتمالا از چینی ها اقتباسهائی كرده اند ولی بطور كلی هنر آنان دنباله هنر ساسانی است .

در میان ظروف شناخته شده از نیشابور ظرفی بی نظیر بود كه در آرایش آن بازنمائی های پیكره ای داشت واز نظر سبك و رنگ بكار رفته در آن بسیار چشمگیر بود رنگهائی چون سیاه برای خطوط پیكره ها و سبز وزرد و خردلی روشن ، و انواع قهوه ای سیر ، چهره ، پیكره ها اغلب شبیه پیكره هائی است كه روی سفالینه لعابی بین النهرین آمده است .

از نمونه های برجسته این نوع سفالینه و جامی در تهران ( موزه باستان شناسی ) و جامی با پیكره ایستاده می باشد .

پیكره ها در مقابل پس زمینه ای ایستاده اند كه با تصاویر حیوانات ، گلها و نخلها و كتیبه ها پوشیده شده است .

تعدادی از سفالینه های محلی نیشابور نیز وجود دارد كه از مشخصه های آن پرندگان بزرگ كاكل سبز با رنگ سیاه واخرائی و حاشیه هائی از سفید وسبز است .

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *