بررسی عوامل موثر بر گسترش روحیه خدمتگذاری در جامعه

انسان موجودی اجتماعی است و در جمع ، استعدادش شكوفا می گردد انسان ها ، همانند سنگ هایی نیستند از یكدیگر بی خبر و باهم بی ارتباط بلكه مانند حلقات یك زنجیره اند كه حیات و قوامشان در گرو پیوستگی و وابستگی است به همین جهت ، در فرهنگ بشری ، همواره به این مسئله توجه گردیده و به تعبیرهای گوناگون ، جامعه ی انسانی به این سو فرا خوانده شده است و اندیشه وران
دسته بندی علوم اجتماعی
فرمت فایل doc
حجم فایل 100 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل 169

بررسی عوامل موثر بر گسترش روحیه خدمتگذاری در جامعه

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

فهرست مطالب

چكیده

مقدمه

خدمتگذاری

مفهوم خدمتگذاری

خدمتگذاری از دیدگاه اسلام و ائمه

محدوده خدمت

جلوه های خدمت

الف) سودمندی و نفع رسانی

ب) برآوردن نیازها

ج ) یاری به دیگران

انگیزه ها در خدمتگذاری

آفات خدمتگذاری

الف) منت و آزار

ب ) ریا و شهوت طلبی

ج ) زیاده روی

حكومت و خدمت

عوامل موثر در ایجاد روحیه خدمتگذاری

الف) تبلیغات

ب) ضرورت تشویقو تنبیه

ج ) انتخاب كارگزاران صالح

د) ایجاد = و امنیت

روحانیان و خدمتگذاری

درنگی در مفهوم خدمت

خدمت در سیره و سخن امام جواد (ع)

– اخلاص

– پرهیز از اذیت

– خدمت در حد توان

– نابودی نعمت

خدمت به مردم ، افتخاری بزرگ

ضرورت پركردن شكاف های اقتصادی

ضرورت ایجاد فضای آرام

اولویت های خدمت رسانی به مردم

كاربرای مردم ، فلسفه مسئولیت پذیری

ضرورت رسیدگی به وضع معیشت مردم

تامین روحیه انقلابی در كنار سازندگی

رمز پیروزی در خدمت رسانی

ملاك گزینش خدمتگذاران

كنترل و نظارت بر خدمتگذاران

در نظر گرفتن رضای خدا

عدالت ، مبنای خدمت رسانی

هشدار به خدمتگذاران

اصطلاحات حقیقی

سرمشق بودن خدمتگذاران در زهد

هم دلی و وحدت خدمتگذاران

پرهیز از تجمل ، شرط خدمت رسانی

پیش نیازهای تحول اداری

مردم سالاری دینی

رضایت مردم

ارزش مداری

حق مداری

قانون مداری

فرهنگ خدمت و احسان

همدردی با مردم

توفیق خدمت

خدمتگذاری

انسان موجودی اجتماعی است و در جمع ، استعدادش شكوفا می گردد انسان ها ، همانند سنگ هایی نیستند از یكدیگر بی خبر و باهم بی ارتباط بلكه مانند حلقات یك زنجیره اند كه حیات و قوامشان در گرو پیوستگی و وابستگی است . به همین جهت ، در فرهنگ بشری ، همواره به این مسئله توجه گردیده و به تعبیرهای گوناگون ، جامعه ی انسانی به این سو فرا خوانده شده است و اندیشه وران و مصلحان ، با بیان و قلم ، مردم را به تعاطف ، تعاضد ، همدلی و خدمت رسانی دعوت كرده و آن را از مقومات جامعه و اجتماع برشمرده اند . ادیان الهی ، كه بر اساس ارزشهای فطری و واقعی استوارند ، به این امر عنایت كرده و نقش اساسی را در ایسجاد و تقویت این روحیه داشته اند و پیامبران . آورندگان پیام الهی ، در راس خدمتگذاران بشری بوده اند .

در فرهنگ و معارف اسلامی ، به این صفت و عمل شایسته سفارش فراوان شده است . در این دین برزگ ، ارزشمند ترین مردم ، سودمندترین آنان است :

خیرالناس انفعهم للناس 1 .بگیرد

برای روشن شدن ابعاد و زویای موضوع ، بحث را در چند محور پی می گیریم :

مفهوم خدمتگذاری

خدمتگذاری ، مفهوم وسیع و گسترده ای دارد . این واژه ، تمام فعالیت های مثبت و مفید انسانها را در زمینه های : اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی ، فرهنگی و معنوی شامل می شود . این نكته را یادآورمی شویم كه : {خدمتگذاری} غیر از {انجام وظیفه} است . برای روشنی و وضوح معنای خدمتگذاری ، لازم است ، مرز این دو مشخص شود .

1- كسی كه مسوولیتی بر دوش دارد ، چه در بعد معنوی و چه در بعد مادی ، و درازای كار مزد دریافت می كند . خدمتگذار نیست گر چه نتیجه تلاش او در راستای خدمت به خلق قرار می گیرد . خدمتگذار ، واژه ای است كه با چگونگی عمل و نیت فرد ارتباط دارد .

البته اگر شخصی در انجام وظیفه اش كوتاهی نكرد و آن را به بهترین وجه انجام داد و علاوه ، هم و غم خویش را در رفع نارسائی های زندگی مردم قرار داد و تابع یكسری مقررات خشك و دست و پاگیرداری نبود ، نام خدمتگذار ، بر او زیبنده و شایسته خواهد بود . بنابراین ، هر خدمتگذار مالا به جامعه خدمت می كند ولی هر خدمتی خدمتگذاری نیست .

2- معلمی كه علاوه بر انجام دقیق وظایف ، برای رشد و شكوفایی شاگردان ، دل می سوزاند ، عالمی كه علاوه بر تبیین احكام دین ،‌در امور خیر و مسائل زندگی مردم پیشگام است و با مبارزات و فداكاری هایش ، از اذت های زندگی چشم می پوشد ، متمكنی كه علاوه بر انجام وظایف شرعی ، با اموال و دارائیش بانی مراكز سودمند می گردد . به نیازمنندان امداد می رساند و بالاخره آن بسیجی كه از ناموس و ارزش های دینی ، عاشقانه به دفاع بر می خیزد ، همه از نمونه های بارز خدمتگذاری بیشمارند . بدینسان می یابیم كه در مفهوم خدمتگذاری ، گذشت ، فداكاری ، ایثار ، تمل سختی و ناگواری و احساس همبستگی به همنوعان نهفته است . با توجه به وسعتو گستردگی معنای خدمتگذاری ، می توان آن را به دو بخش تقسیم كرد :

1-خدمت های مادی

2-خدمت های معنوی

تاسیس مدارس و موسسات ، مراكز امداد تلاش هایی از قبیل : امدادرسانی ، ساختن مدرسه ، دانشگاه ، مسجد ، پاك ، ورزشگاه و … از مقوله خدمات مادی است .

خدماتی مانند : تعلیم ، ارشاد ، پاسداری از عقیده و اخلاق مردم ، تبلیغ از ارزشهای دینی ، ستیز با متجاوزان ، كوشش در راه استقلال و عزت و بالاخره فداكاری و فدا شدن در راه ایمان و عقیده از جمله خدمت های معنوی شمرده می شوند .

اینك كه مقصود ما از به كاربردن وتژه خدمتگذاری ، در این مقاله ، بیان شد ، اشارتی خواهیم داشت به ارزش و اهمیت خدمتگذاری و برخی از جوله های آن .

خدمتگذاری از دیدگاه اسلام و ائمه

اسلام ، در برنامه ها و تعالیم ، بر آن است كه : جمع اندیشی و جمع زیستی سازگار و با هدف را در پیروان خویش ، ایجاد و تقویت كند و به گونه ای كه مردمان را { عیال خدا} بیند . در جهان بینی اسلام ، از یك طرف ، مسئله خدمت به خلق مقدمه قرب الهی و نوعی عبادت تلقی شده است و از دیگر سوی ، به هر اندازه كه انسان ذز بعد شناخت و معرفت حق تعالی رشد و تكامل پیدا كند ، در خدمت به مردم ، بیشتر عشق می ورزد زیرا شیفته حق ، خدمت به خلق را جدای از بندگی خالق نمی بیند به همین جهت ، در انسان های متعای و فرزانه و آشنایان به جهان بینی اسلامی ، حس نوعدوستی و خدمت به خلق و جامعه ، بیشتر به چشم می خورد .

پیامبر اكرم (ص) سودمندی و خدمت به مردم را در كنار ایمان به خداوند ، معبار و ملاك ارزشمندی انسان دانسته و می فرماید :

خصلتان لیس فوقهما من البر شیء : الایمان بالله و النفع لعبادات

الله 3 …

ایمان به خدا و نفع رساندن به بندگان او ، دو خصلت نیك است كه برتر از آن چیزی نیست .

از این بیان استفاده می شود كه اگر عشق و سوز به مردم ، كه نمودار محبت به پروردگار است ، برروح آدمی حاكم گردد و با ایمان و اعتقاد به خداوند در آمیزد ، انسان خدمتگذار و پر تلاش می سازد كه هیچ گاه از خدمت به دیگران غفلت نمی ورزد كه بفرموده رسول خدا (ص) مسلمانی غیر از خدمت به دیگران غفلت نمی ورزد كه به فرموده رسول خدا (ص) مسلمانی غیر از خدمت به برادران مسلم و اهتمام در رفع مشكلات آنان نیست :

من اصبح و لم بهتهم بامور المسلمین فلیس بمسلم 4 .

در برخی از روایات ، خدمتگذاری یكی از ویژگی ها و مشخصه های اصلی مومنان دانسته شده است : یكی از راویان می گوید : از امام صادق(ع) شنیدم كه فرمود :

المومنون خدم بعضهم لبعض . قلت : و كیف یكون خدما بعضهم لبعض

قال : یفید بعضهم یعضا 5 .

امام صادق (ع) فرمود : مومنان خدمتگذار یكدیگرند . گفتم چگونه ؟ فرمود : به یكدیگر فایده و سود می رسانند .

این ها و صدها نمونه دیگر از تعالیم دینی در این زمینه ، نشان دهنده پیوندی تنگاتنگ بین ایمان و خدمتگذاری است .

آنان كه خود را مومن می پندارند و به پندار خود ، برای قرب به خدا ، عزلت می گزینند و از مسئولیت های اجتماعی رو برمی تابانند ، با روح تعالیم اسلام بیگانه و در پیشگاه حق ، عذری نخواهند داشت .

امام خمینی ، رحمه الله علیه ، كه خود اسوه ایمان به خدا و خدمت به خلق بود ، در دستور العملی به رزندشان ، چنین می نگارند :

( پسرم !… آنچه گفتم بدان معنی نیست كه خود را از خدمت به جامعه كنار كشی و گوشه گیر و كل بر خلق الله باشی كه این از صفات جاهلان كتنسك است . با درویشان دكان دار… پسرم ! از زیر مسئوولیت انسانی كه خدمت به حق در صورت خدمت به خلق است نشانه خالی مكن كه تاخت و تاز شیطان در این میدان ، كمتر از تاخت و تاز در بین مسئولین و دست اندركاران نیست ) 6 .

محدوده خدمت

ممكن است این سوال پیش بیاید كه آیا خدمت ، مطلقا ، ارزش ذاتی دارد ؟ در هر جا و به هر كس كه خدمت بشود پسندیده و مورد ستایش است ؟ یا خدمت مسلمانان به یكدیگر ، در جامعه اسلامی است كه دارای ارزش و اهمیت است ؟

از نظر اسلام ، خدمت به مردم به تعبیر روایات (ناس) ، عملی است مطلوب و شایسته . پیامبر اكرم (ص) فرمود :

راس العقل بعد الدین انوددال الناس و اصطناع الخیر الی كل بر

و فاجر7 .

پس از ایمان به خداوند ، سرآمد تمام اعمال عاقلانه ، بشر دوستی و نیك به مردم است چه خوب و درستكار باشند و چه فاسق و گناهكار.

آنان كه بسان خورشید بر نیك و بد می تابند و بخل و امساكی در این جهت ندارند ، بی شك خدمتگذار بشرند و از پاداش خداوند نیز بهرمند .

امام موسی بن جعفر(ع) فرمود :

ان الله عبدافی الارض یسعون فی حوائج الناس هم الامومنون یوم

القیامه 8 .

خدا را در زمین بندگانی است كه در برآوردن نیازمندیهای مردم تلاش می كنند . ایشان ، در قیامت در امنیت و امان قرار دارند .

این گونه روایات ، خدمت را ، مطلقا ، ارزش دانسته و محدودیتی در آن قائل نشده است روایات فراوان دیگری نیز داریم كه در آن ها قید خدمت به مومن آورده شده كه به برخی از آنها اشاره خواهیم كرد . از مجموع این دو گروه از روایات چنین به دست آید كه خدمت رسانی مسئله ای است كه دارای ارزش ذاتی و همانگونه كه خدمت به مومن از ارزش والایی برخودار است ، خدمت به غیر مومن نیز ارزش است .

جلوه های خدمتگذاری

خدمتگذاری با عناوین و تعبیرات گوناگون در منابع دینی ، مورد ترغیب و تشویق قرار گرفته است كه هر كدام به گونه ای مسوله خدمت به مردم را در ابعاد مختلف ، مطرح می سازد ، كه در مجموع ، همه ، جلوه های یك حقیقتند . در این باره ، به ذكر چند عنوان اشاره می كنیم و یادآور می شویم كه : ذكر این عناوین ، جدای از یكدیگر ، به معنای استقلال و عدم تداخل آنها نخواهند بود .

الف . سودمندی و نفع رسانی

در بسیاری از روایات ، خدمت به خلق و سودرسانی به آنان ، عامل ارزشمندی انسان ، به شمار آمده است و پیامیر اكرم (ص) ، در پاسخ این سوال كه محبوبترین افراد ، پیش خداوند چه كسانی هستند ؟ فرمود ؟

انفع الناس للناس 9 .

یا در وصف مومن می فرماید :

مثل المومنون مثل النخله ما اخذت منها من شی نفعك 10 .

شخص یا ایمان ، همانند درخت خرمااست كه هر چه از آن برگیزی سودمند و مورد استفاده است .

از آنجا كه انسان با ایمان ، براساس حق و حقیقت زندگی می كند ، نمی تواند جز نفع رسانی ، روش دیگری را پیش گیرد . نفع رسانی جزء مقومات ایمان او به شمار می آید از این رو ، قرآن مجید (حق) و طرفدارانش را ، از آن نظر كه نافع و سودمندند برای دیگران ، جاوید و ماندگار خوانده است :

… و اما ما ینفع الناس فیمكث فی الارض 11.

بنابراین ، سراپای زندگی انسان معتقد به خدا و روز واپسین را این ویژگی تشكیل می دهد كه در هر موقعیتی قرار بگیرد و به هر دریچه ای كه رسد برای مردم و در خدمت آنا است . امام صادق(ع) در ذیل آیه شریفه

( وجعلنی مباركا اینما منت ) 12 فرمد : (ای نفعا) 13 ! .

بدینسان می ابیم كه مومن ، انسانی است مبارك ، برخیز و پرسود برای دیگران و لازمه خصلت ، خدمتگذاری وی نسبت به همنوعان است .

ب : برآوردن نیاز

گره گشایی ، حل مشكل دیگران و برطرف نمودن نیازهای مادی و معنوی مردم ، جلوه های دیگری از خدمتگذاری هستند كه مورد سفارش اسلام می باشند . برخرداری از این ویژگی ؛ توفیقی است كه خداوند نصیب بندگان نیكش می سازد . در حقیقت ، نیازمندی كه به انسان روی می آورد ، رحمت و هدیه ای الهی است كه باید از آن استقبال گردد . امام حسین (ع) می فرماید :

ان حوائج الناس الیكم من نعم الله علیكم فلا تملواالنعم 14 .

نیازخای مردم (كه شمابرای حل آنان اقدام می كنید ) از جمله نعمت های خداوند است برای شما . از مراجعه مردم به خودتان اظهار ملامت و دلتنگی نكنید .

انسان اگر بتواند حاجت و نیاز كسی را برطف كند ، ولی در آ كوتاهی بورزد ، گویا نعمتی را ناسپاسی كرده و از فیض و رحمت خداوند روی برتابیده و در نتیجه به خود ، ظلم و ستمی را روا داشته است . امام كاظم (ع) می فرماید : من اتاه اخوه المومن فی حاجه فاتما هی رحته من الله ساقها الیه .

فان فعل دلك فقد وصله بولایتنا و هی موصوله بولایه الله و ان رده فقد ظلم نفسه و اساءالیها 15 .

آن كه برادر دینیش نیازی پیش او می برد ، آن نیاز رحمتی است كه الهی كه خداوند به سوی او فرستاده است . اگر آن نیاز را برآورد ، به ولایت خداوند پیوسته است واگر آن نیاز را رد به خود ستم كرده و بدی رسانده است . روشن است كه : ( قضا حوائج الناس) و برآوردن نیازهای مردم هر گونه اقدام مثبت و خیرخواهانه در مسائل مادی و معنوی را شامل می شود بنابراین ، همانگونه كه چراغی را فرا راه مردم برافروختن ، نابینایی را دست گری كردن یتیمی را سرپرستی و نوازش نمودن خدمت و برآوردن نیاز نیاز به شمار می آید ، همچنین گوراهی را هدایت كردن ، جاهلی را ارشاد نمود و منحرفی را به راه آوردن نیز ، از مصادیق بارز خدمتگذاری است . در این باره نمونه های فراوانی در كتب احادیث به چشم می خورد ، تا آنجا كه برای این عنوان ، باب مستقلی گشوده است . 16

ج . یاری به دیگران

از جلوه های خدمتگذاری ، یاری به دیگران است . یاری در مسائل و مشكلات زندگی ، بوزژه ئر بعد مالی و اقتصادی ، كه از آن در فرهنگ اسلامی ، تعبیر به (مواسات) شده است .

در معنای واژه مواسات گفته اند :

( مواسات ( با همزه) با برادران دینی ، عبارت است از یاری رساندن به آنان ، با مال و جان و مانند آن . در چیزهایی كه به آن نیازمندند و مواسات ( با واو) هم در لغت به همین معنی بخ كار رفته است ) 17 .

در اهمیت این عمل سخن فراوان است . پیامبر اكرم (ص) كمك رسانی به برادران دینی را (مواساه الاخ فی الله ) از بهترین و سرآمدترین كارها (سیدالاعمال) شمرده است 18 .

در سیره و روش آن حضرت برتری و فضیلت از آن كسانیث بود كه دارای این صفت باشند .

… اعظمهم عنده منزله احسنهم مواساه و موازره 12 .

اگر جامعه اسلامی را مانند پیكر واحدی بدانیم ، اعضای این پیكر ارتباطی حیاتی و سرنوشت ساز ، با یكدیگر دارند ، اختلال و كم كاری در یك عضو ، عامل به هم خوردن تعادل بدن خواهد شد . در این هنگام ، بقیه اعضا باید به كمك آن عضو بشتابند و به او یاری دهند تا نظم و تعادل به بدن برگردد و حیات و زندگی ممكن شود . این حقیقت در سطح جامعه اسلامی نیز باید پیاده شود . اگر نیازمندی به عللی نتوانند خود را همپای دیگران قرار دهد ، شایست است دیگران به او یاری دهند تا عدالت اجتماعی در جامعه محقق گردد . امام صادق (ع) ایجاد مواسات را به عنوان حق افراد جامعه اسلامی بر یكدیگر بیان فرموده است :

یحق علی المسلمین الاجتهاد فی اتواصل و التعاطف و

المواساه الهل الحاجه و تعاطف بعضهم علی بعض 20 .

مسلمانان موظفند در راه پیوستگی وكمك نسبت به نیازمندان كوشا و جدی باشند ، از عواطف و اخلاقی كمك های مالی مضایقه نكنند به هنگام گرفتاری و نیاز ، یارو یاور هم باشند .

بر و احسان

بر ، به معنای گستردگی انجام كار نیك است . هر گونه اقدامی كه به گونه ای در راستای خدمت مردم و جامعه قرار بگیرد امعه و مردم را به سوی خیر ونیكی فرا خواند ، از مصادیق (بر) است .

بر و نیكی و نیكوكاری ، این نیست كه انسان وظایف فردی و عبادی خود را به بهترین شیوه انجام دهد و از سرنوشت دیگران بی خبر باشند بلكه آن انسانی نیكوكار است و در ردیف ابزار ، قرار دارد كه همپای انجام اعمال عبادی فردی .

به وظایف اجتماعی و تعاون و خدمت به دیگران نیز توجه داشته باشد :

لیس البران تولوا وجوهكم قبل المشرق و المغرب و لكن البر من آمن

بالله و الیوم الاخروالملائكه و الكتاب و النبیین و آنی المال علی حبه ذوی القربی و الیتامی و المساكین وابن السبیل و السائلین و فی الرقاب و افام الصلوه و آتی الزكوه والموفون بعهدهم اذا عاهدوا و الصابرین فی الباساء و الضراء و حین الباس 21…

نیكی ان است كه روی خود ، به جانب مشرق و كغرب كنید الكه نیكوكار كسی است كه به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و كتاب خدا و پیامبران ایمان آورد و مال خود را ، با آن كه دوستش دارد . به خویشان و یتیمان و درماندگان و مسافران و گدایان و در بند ماندگان ببخشد و نماز بگذارد و زكات بدهد و اینان چون عهدی می بندند بدان وفا می كنند و در بینوایی و بیماری و به هنگام جنگ ، صابرند .

پر واضح است ، كسی كه می تواند از مال و ثروت بگذرد و از آن در راه خدمت به مردم ، بهره گیرد كه پشتوانه ایمانی و عقیدتی استواری برخوردار و از ناخالصی ها پیراسته باشد . همراه با ایمان و انجام فرایض دینی به خدمات اجتماعی دست بتازنده و زمره نیكان و ابراز قرار می گیرد .

از امام صادق (ع) نقل شده است :

… من خالص الایمان البر بالاخوان و السعی فی حوائجهم فی العسر

والیسر 22.

نیكی به برادران دینی و تلاش و جدیت بزای رفع مشكلات آنان ، در تمام زمینه ها و در تمام زمینه ها و در هر شرایط برخاسته از ایمان خالص است.

بدینسان می یابیم كه (بر) و نیكوكاری یكی از شاخه های مهم اخلاق اجتماعی انسان است و ریشه همه خدمات و نیكی ها به شمار می رود . از این روی امام علی (ع) می فرماید :

جماع الخیر فی اعمال البر23 .

احسان ، نیز هم افق با براست احسان هر خدمتی را كه برای مردم انجام گیرد و در برابر آن انتظار پاداشی نباشد ، شامل می شود . مرحومه علامه طباطبایی می فرماید :

الاحسان الی الغیر … هو ایصال خیر اونفع الی غیر لاعلی سبیل

المجازاه و المقابله ، ان یقابل الخیر باكثرهمنه و یقابل الشر باقل منه و یوصل الخیر الی غیر متربعا به ابتداء 24 .

احسان به دیگران … نفع و نیكی رساندن به آنان است . بدون انتظار پاداش مقابل .

از مصادیق احسان است : جبران نیكی دیگران به گونه ای فزونتر و شایسته تر و برخورد با بدب آنان . در مرتبه ای نتزلتر و بالاخره ، خدمت ابتدا و بی انتظار پاداش .

احسان یكی از اصول اساسی ارزش ها در جامعه اسلامی است و خداوند در قرآن همگان را به انجام آن فرمان داده است :

ان الله یامر بالعدل و الاحسان و ایتاء ذی القربی 25 …

پیامبر اكرم (ص) این یه را در بر دارنده و جامع تمام ارزش ها دانسته است:

جماع التقوی فی قوله : ان الله یامر26…

روشن است كه اگر بنیاد جامعه ای بر پایه عدل و احسان و كمك به خویشان استوار گردد و خدمتگذاری در آن پدیدار شود ، آن جامعه ، از ارزشهای زیربنایی و اساسی برخوردار خواهد بود . از این كه در آیه فوق (احسان ) پس از (عدل) ذكر شده است ، استفاده می شود كه در مفهوم احسان یك نوع گذشت از حق شخصی و ایثار نهفته است .

به همین جهت علی (ع) سرآمدترین جزء ایمان را احسان و آخرین مرتبه احسان را ایثار دانسته است :

راس الایمان الاحسان الناس27 .

الایثار غابه الاحسان 28 .

انگیزه ها در خدمتگذاری

خدمت امری است پسندیده اما آنچه ارزش آن را بالا می برد و یا از ارزشش می كاهد . انگیزه هایی است خدمت بر اساس آنها شكل می گیرد . برخی از هدف انگیزه خدمتشان نوعدوستی و انسان گرایی است . بر این باورند كه خدمت ، مرز ، نژاد ، عقیده ، ایمان و … را نمی شناسد بلكه هر جا انسانی یافت شود كه می توان به او خدمت كرد ، باید سراغش رفت . صاحبان این تفكر ، اصل خدمت را ملاك و معیار می گیرند اما به متعلق آن كاری ندارد. البته این طرز تفكر ، در حد خودش ، در خور ستایش است اما كامل نیست .

انگیزه برخی از مردم ، در خدمت رسانی ، یك نع دادو ستد است یعنی قدمی بر می دارند تا قدمی بر ایشان برداشته شود . در این بینش محور خدمت گذاری ! از ارزشی برخوردار نیست زیرا نه انگیزه مردمی در آن وجود دارد و نه احساس نوعدوستی.

اینان خدمت می كنند ، تا به نام و نانی برسند و مقامی بدست آورند یا اغراض و اهداف سیاسی و مانند آن دست یابند عشق به اصل خدمت ندارند بلكه انگیزه اساسی آنان مقاصد اجتماعی و دنیایی است !

برخی از افقی بالا به انسان ها می نگرند و در بینش ، آنان ، همه مردم اعیال ( خداوندند . خدمت به خلق در تفكر و اندیشه اینان ، نوعی عبادت و تقرب به پروردگار است . كار و خدمت صاحبان این فكر ، هم حسن فاعلی دارد و هم از حسن فعلی ، برخوردار است . به عقیده ایشان تنها مفید بودن عمل كافی نیست بلكه باید فاعل نیز ، نیت و هدف خیر داشته باشد . صاحبان این نظر می كوشند كه ضمن مفید شكل عمل ، روح معنویت را نیز بر آن حاكم سازند . تا ثمره این حركت خیرخواهانه ، آنان را از منزل خودخواهی و هواپرستی خارج وو منزل صفا و اخلاص برساند .

پیدایش این نگرش ، تنها در سایه تفكر دینی و جهان بینی الهی ممكن است . در مقام ارزشگذاری خدمتها ، خدمت نشات گرفته از این جهان بینی ، از ارزشمندترین آنها به شمار می رود به همین جهت ، در قرهنگ دینی ، عمل و خدمتی مایه ارزش و عامل كمال آدمی است كه انگیزه انجامش ، قرب و رضایت خداوند باشد .

آفات خدمتگذاری

خدمتگزاری ، مانند هر عمل دیگری ، ممكن است در حین انجام و یا پس از آن ، گرفتار آفات گردد بدین شرح :

الف) منت و آزار

چه بسا خدمتی در مرحله انگیزه و صحنه عمل ، صحیح و خدایی انجام پذیرد از لاظ شكل و قالب به شایستگی به فرجام برسد ولی پس از اتمام ، گرفتار آفت و به ضد ارزش تبدیل شود ، مانند : بذری كه در زمین آماده پاشیده می شود و به محصول دهی هم می رسد ف اما پیش از بهره برداری ، دچار آفت می گردد .

منت همه جا محكوم است منت ، نیشی است كه نوش خدمت را از بین می برد . خداوند ، ضمن فرمان به انجام صدقه و انفاق ، از هر گونه عملی كه ارزش و مقدار آن را نابود سازد نهی می كند :

لا بطلوا صدقاتكم بالمن والاذی 29… علی (ع) خطاب به مالك و همه دولتمردان ، هشدار می دهد كه مبادا خدمات عمومی و فعالیت های مردمی را به منت و … آلوده سازند :

ایاك والمن علی رعیتك باحسانك اوالتزید فیما كان من فعلك اوان

تعدهم فتتبع موعدك بخلفك … فان المن یبطل الاحسان 30 .

بپرهیز كه نیكی خود بر رعیت منت بگذاری ، یا آنچه كرده ای بزرگ شماری یا آنان را وعده ای دهی و در وعدهخ خلاف آری ، كه منت نهادن ارج نیكی را ببرد .

در این ستاست كه امام سجاد(ع) یكی از مكارم اخلاق را خدمت بی منت دانست و از خداوند طلب می كند :

واجر للناس علی یدی الخیر و لا تمحفه بالمن 31 .

خدایا ! خیر و نیكی و خدمت را به دست من روان ساز و آن را به منت نهادن تباه مساز .

روشن شد كه اسلام ، به ارزش های اجتماعی و حیثیت مردم تاكید می ورزد و هر خدمت و كار نیكی را كه ارزش ها و موفقیت افراد را نادیده بینگارد ، طرد و مهر ابطال بر آن می زند .

ب ) ریا و شهرت طلبی

هر عملی و خدمتی ، صاف و خالص آن از جایگاه ارزشی برخوردار است . خدمتی كه برای آوازه و زیبا جلوه دادن اعمال و رفتار و خوش نامی عرضه گردد ، آلوده است و در پیشگاه حق غیر مقبول ، این آفت ، روح عمل را می میراند . آن را قالبی بی محتوی جلوه می دهد . قرآن مجید ، به اتفاق و خدمات عمومی و مردمی تاكید می كند ولی اعمال برخواسته از شهرت طلبی را نمی پذیرد . آن را ناشی از عدم اعتقاد ه خداوند و روز جرا می داند .

كالذی ینفق ماله رثاء الناس و لا یومن بالله و الیوم الاخر فمثله كمثل

صفوان علیه تراب فاصابه وابل فتركه صلدا، لا یقدرون علی شیء مما كسبوا 32 .

ای ایمان آورندگان ! همانند آن كه اموال خود را از روی آن قشری را خاك متراكم را به صورت بوستان و كشتزاری پر ثمر پرورده باشند و باران دانه درشتی سیل آسا ببار و قشر خاك را بلغزاند و در هم بپیچد كه جز صفحه خارای صاف و براق بر جای نماند و كشتكار ، از مزرعه و بوستانی كه پرورده ، چیزی به دست نیاورد .

3 . زیاده روی

در اعمال و رفتار ، اعتدال بایسته است و خروج از اعتدال و راه میانه ، تباهی آور و آفت زا .

اسلام در همه برنامه های فردی و اجتماعی ، اصل میانه روی را پذیرفته و به پیروانش سفارش نبوده است . با دوستیها ، تشریفات ، اسراف و تبذیرها كه در پیرامون خدمات و كارهای خیر انجام می گیرد . مورد امضای اسلام نیست و از آن نهی شده است در خدمات عمومی و مردمی ، باید كوشش شود كه این ْفت بنیادد برافكن راه نیابد .

اسراف و تبذیر در هر كجا كه راه یابد ، تباهی آفرین است و عمل را هر چند مقدس و ارزشمند از اوج به حضیض می آورد و چه بسا ، تبدیل به ضد ارزش می كند . قرآن ، ضمن تاكید و تشویق به انفاق و هر گونه كار نیك اجتماعی ، به نكته نیز اشاره می كند :

والذین اذ انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و كان بین ذلك قوما . 33

هم آنان كه چون انفاق كنند از حد لازم عدول نكنند و كوتاه هم نیاید بلكه در میان افراط و تفریط ، حد اعتدال را در پیش گیرند ، كه قوام زندگی را از دست ندهند .

در همین باره :

ولا تجعل یدك مغلوله الی عنفك ولا تبسطها كل البسط 34 .

نه دست خود را از روی خست برگردن بیند و نه به سخاوت یكباره بگشای…

آنچه بیان شد ، نگاهی بود گذرا به برخی از آفت ها و ضد ارزشها در خدمتگذاری . البته در اینجا ناگفته بسیار است و ذكر مصادیق و موارد بی شمار كه مجالی دیگر می طلبد .

حكومت و خدمت

آنچه تا كنون درباره خدمتگزاری ، اهمیت و جلوه های آن نگاشتیم . بیشتر بر محور خدمتهای فردی و مردمی تاكید داشت اما بجش عمده و اساسی خدمتگزاری ، خدمت دولت ها و حكومت هاست زیرا آنها از سویی منابع ملی و ثروتهای عمومی را در اختیار دارند و از سوی دیگر ، امكانات اجرایی و راه های به كاگیری آن برخوردار . در این بخش دو مطلب را یادآور می شویم :

1-خدمتگزاری دولتمردان و ارزش آن .

2-ایجاد روحیه و زمینه خدمتگزلری توسط آنها

پیش از آنكه به بررسی این بحث بپردازیم ذكر نكته ای ضروری می نماید :

فرهنگ حكومت ها ، نقش زیربنایی در خدمتگذاری و عدم آن دارد . در حكومت های طاغوتی ( فرهنگ امنیت) حاكم است . در نقطه مقابل ، حكومت های الهی و اسلامی قرار دارند كه فرهنگشان (فرهنگ عبودیت) است .

در بینش سردمداران طاغوتی ، همه چیز بر محور (من) و اشباع شهوات و غرایز شخصی دور می زند و شكل می گیرد . چنین حاكمتنی ، تنها منافع و تامین خواسته های خویش را می اندیشند .

مردم در نظر اینان ، از شخصیت و هویت مستقل و انسانی برخوردار نیستند و از این روی از هر عاملی كه ژایه های قدرت آنان را استوار سازد ، سود می جویند گر چه به قیمت فدا شدن ملت و جامعه تمام شود .

در بینش دولتمردان اسلامی ، جز كار و خدمت مخللصانه و صادق ، چیز دیگری مطرح نیست . این تشنگتن قدرت از شیفتگان خدمت جدا می شوند در منابع اسلامی ، به حاكمان و دولتمردان كه با قوانین اسلام بر مردم حكومت می كنند ، سفارش شده است كه همواره كانون مهر و خدمتگذاری مردم باشند .

علی (ع) به فرماندار مصر چنین توصیه می كند :

واشعر قلبك الرحمه للرعیه لهم و اللطف بهم ولا تكونن علیهم

سبعا ضاریا تغنتم اكلهم ، فانهم صنفان انااخ لك فی الدین و اما نظیر لك فی الخلق 35 .

و مهربانی بر رعیت را برای دل خود پوششی گردان و دوستی ورزیدن با آنان را و مهربانی كردن با همگان و مباش همچون جانوری شكاری كه خوردنشان را غنیمت شماری ! چه رعیت دو دسته اند ! دسته ای برادر دینی تواند و دسته دیگر در آفرینش با تو همانند .

اگر محور مسوولیت پذیری ، عبودیت حق و خدمت به مردم باشد ، هیچ گاه حكومت و ریاست ، به صورت هدف و طعمه در نمی آید بلكه امانتی است در اختیار حاكم .

علی (ع) در این باره می فرماید :

ان عملك لیس لك بطعمه فی عنقك امانه و انت مسترعی لمن فوقك . لیس

لك ان تفتات فی رعیه 36 … كاری كه به عهده توست نانخورش تو نیست بلكه بر گردنت امانتی است . آنكه تو را بدان گمارده ، نگهبانی امانت را به عهده گذارده . تو را نرسد كه آنچه خواهی به رعیت فرمایی .

حكومت اسلامی ، باید در راس برنامه و اهدافش خدمت به مردم قرار بگیرد و بكوشد كه در مردم روحیه خدمتگذاری ایجاد بكند و آنان را به سمت كارهای اساسی و سازنده جذب نماید . طبعا ، چنین امری ، طرح و برنامه دقیق و زمینه سازی مناسب را می طلبد .

عوامل موثر در ایجاد روحیه خدمتگذاری :

الف ) تبلبغات

تبلیغات ، نقش عمده ای در تشویق و ترغیب خدمتگزاری مردم برای خدمتگزاری دارد .

دولت علاوه بر ایجاد روحیه خدمتگزاری در مردم ، می بایست ، خدماتی برای مردم انجام می دهد ، صادقانه ب آنان در میان یگذارد . طرح ها و برنامه هایی كه امكان دارد مردم در اجرای آن نقشی داشته باشند ، به آنان ابلاغ كند .

برای اطمینان مردم به دولتمردان ، ضروری است از اخبار مبالغه آمیز و گزافه گوییها در زمینه بیلان خدمات و وعده هایی كه رسیدن به آنها ، به زودی ، میسر نیست ، اجتناب شود .

در دستور العمل سیاسی اجتماعی مولا ، علی (ع) می خوانیم :

ایاك … ان تعهدهم فتبع موعدك بخلفك یوجب المقت

عندالله و عندالناس … و ایاك والعجله بالامور قبل اوانها … 37 بژرهیز از این كه مردم را وعده ای دهی و در وعده خلاف آری … زیرا خلاف وعده ، خشم خدا و مردم را برانگیزاند … و بپرهیز از شتاب در كارهایی كه هنگام انجام آن نرسیده است .

بر مدیران ومسوولان كشور است كه هر كاری را به هنگام آن بگزارند و از اعلام و اظهار طرح و برنامه ای كه شرایط آن فراهم نیست احتزاز نمایند .امام جواد (ع) فرمود : اظهار الشی ءان یستحكم مفسده له .38

ب)ضرورت تشویق وتنبیه

مساله دیگر كه در ایجاد زمینه و روحیه خدمتگزاری موثر است ،تشویق وتنبیه بجا و بموقع است . حكومت اسلامی نباید خدمت و خیانت را یكسان ببیند و با نیك و بد ، برخورد مساوی داشته باشد زیرا این گونه برخورد ،زمینه خدمتگزاری را در مردم از بین می برد .

امیر المومنین (ع) می فرمایند :

و لا یكونن والمحسن و امیسی عندك بمنزله سواء،فان فی ذلك تزهیدا

لاهل الاحسان فی الاحسان ،و تدبیرا لاهل لاساء …39 و مبادا نكوكار و بدكردار در دیده ات و برابر آید كه آن ،رغبت نكوكار درنیكی كم كند وبدكار را به بدی وادار نماید .

ج)انتخاب كارگزاران صالح

دولت و حكومت اسلامی وقتی موفق به ارایه خدمات و ایجاد جو وفضای خدمتگزاری خواهد بود كه از مدیران و وكارگزاران شایسته و واجد شرایط برخوردار باشد .انتخاب صحیح در كار اجرایی ویژه دركارهای كلیدی ،مهمترین مساله برای زمامداران است .

بازسازی مراكز خدمت رسانی و مدیریت كشور و پاكسازی آنها از عوامل ناسالم و ناشایسته ،عامل مهمی در ایجاد زمینه خدمتگزاری دولت ومردم به شمار ی می آید .

به فرموده علی (ع)

ان نشر وزاریك من كان لاشرار قبلك وزیرا ومن شركهم فی الایام

فلایكون لك بطانه فانهم اعوان الایمه واخوان الظلمه 40 .بدترین وزیران تو ،كسی است كه پیش تو وزیر بدكاران بوده وآن كه در گناهان آنان شركت نموده .پس مبادا چنین كسان محترم تو باشند كه آنان یاوران گناهكارانند وستمكاران را كمك كار.

سپس حضرت به ویژگی های نیروهای جایگزین اشاره نموده و بر این نكته یادآور می شود كه :

تلاش كن از كسانی كه نظم و حكومت استفاده كنی كه تخصص و تعهدشان محرز ومسلم باشد :

…وانت واجد منهم خیر الخلف ممن له آرایهم ونفاذهم

ولیس علیه آصارهم واوزارهم ،ممن لم یعاون ظالما علی طلمه ولا آثما علی الثمه .اولیك احف علیك وموونه واواحسن لك معونه واحنی وعلیك وعطفا واقل لغیرك ایفا فاتخذ اولیك خاصه ولخلواتك وحفلاتك …

وتو جانشینی بهتر از ایشان خواهی یافت كه در رای گذاردن كار چون آنان باشد ،وگناهان رادرگناهش مددكار .بار اینان بر تو سبكتر است ویاری ایشان بهتر ومهربانی شان بیشتر و دوستی شان با جز تو كمتر ،پس اینان ر اخاص خلوت خودگیر ودر مجلسهایت بپذیر .

د) ایجاد جواعتماد وامنیت

ایجاد انگیزه خدمت وگسترش آن در بین مردم ،فضای مناسبی را میطلبد .دولت ،می تواند این نقش را داشته باشد و زمینه های مناسب را ،برای عرضه خدمت از سوی مردمان خدمتگزار ایجاد كند ،از جمله : اعتماد به مردم وبهای لازم به كار آنان .این امر سبب می گردد كه مردم با عشق وعلاقه به خدمات عمومی روی بیاورند و بسیاری ازنابسامانی های اجتماعی را سامان دهند وجامعه را به عطر دل انگیز خدمت وكمك به همنوع معطر كنند . بسیاری از بدگمانیها را از بین می برد و درنهایت رنج ومشقت دولت را در اداره جامعه میكاهد .

به فرموده امیرمومنان

…فلیكن منك فی ذلك امر یجتمع لك به حسن الظن بر عینك فان

حسن الظن یقطع عنك نصیا طویلا 42…

پس رفتار كن تو چنان باید كه خوش گمانی رعیت برایت فراهم آید ، كه این رنج دراز را از تو می زداید .

روحانیان و خدمتگزاری

در طول تاریخ ،خدمتگزاران فراوانی بوده اند كه دست به خدمات ارزنده وچشمگیری زده اند وجودشان مایه بركت و خیر برای مردم بوده است ،اموال وثروتهایی كه به عنوان {موقوبه } در حوزه فرهنگ اسلامی دیده می شود گوشه ای از این خدمتهای ماندگار است . بناهای خیریه ،مساجد ،تكایا ،پلها وبسیاری از تاسیسات عام المنفعه دیگر ،دلیل آن است كه همواره انسانهای خدوم وخدمتگزار در جامعه بوده اند كه وجودشان منشا آثار وخدمات مفید و مردمی گردیده است .چهره هایی كه عمر خود را در پی كسب ابتكار اختراع وبذل دانش وشكوفایی استعدادها گذاشتند و به مردم وجامعه خدمت كردند .

عالمان راستین و درد آشنایی كه خدمتگزاری با روح وجانشان آمیخته گردیده و علاوه بر انجام وظیفه ،پیدایش حادثه و ضرورت ایثار،دركنار مردم و با مردم بوده اند .

مردم ،روحانیون را خدمتگزاران بی منتی میشناسند كه در تاریخ منشا بركات و خدمات فراوانی بوده اند .

اهل علم ،از متن مردم و جامعه برخاسته و با آنان درتكالیف اجتماعی شریك و همقدم بوده است .

اینان به آموخته های علمی واعمال فردی بسنده نكرده اند ،بلكه كوشیده اند كه همواره رهایی بخش وخدمتگزا ر دیگران باشند

صاحبدلی به مدرسه آمده زخانقاه

بشكست صحبت اهل طریق را گفتم میان عالم وعابد چه فرق بود

تا اختیار كردی از آن این طریق را

گفت این گلیم خویش بدر میبرد زموج

وین جهد می كند كه بگیرد غریق را

اگر در روایت می خوانیم :

برتری عالم برعاید ،چون برتری ماه تابان بر سایر ستارگان است .43

بدین خاطر است كه عالم دینی ،ارشاد و راهنمایی مردم را ،در راس كارها قرار داده وبه خدمات اجتماعی نیز دست می یازد

چه زیباست جامعه ای كه رهبران فكری وعالمان دینی آن پیشگامان خدمت نیز باشند .به فرموده عیسی مسیح (ع) ان احق الناس بالخدمته 44

لایقترین افراد برای خدمتگزاری عالمنند .

اینان هستند كه با حضور درمیان توده ها ،دردها و نیازها را می شناسند .ارتباط تنگاتنگ با مردم دراند از این روی ،می توانند گره گشای مشكلات آنان باشند .

پیامبر اكرم (ص) درباره این عالمان میفرمایند :

نعم الرجل الفقیه العالم ان احتیج الیه نفع 45…

نیك انسانی است ،آن عالم فقیهی كه سودمند وخدمتگزار مردم باشد .

شایسته است حوزویان باالگو قراردادن پیامبر عظیم الشان و عالمان خدمتگزار ،در میدانهای خدمت رسانی پیشتاز باشند .

بویژه در این زمان كه برخی از آنان در {مجاری امور} واداره جامعه دستی دارند ومسولیتهای كلیدی واساسی به آنان واگذار شده است .

امروز،میدان تحقق آمال وآرزوهای مردم فراهم شده است . آنان چشم دوخته اند كه حوزویان از انی قدرت وامكانات چگونه بهره میگیرند و چه خدماتی ارایه می دهند .پی شایسته است كه حوزویان ،این زمینه مناسب را غنیمت بشمرند و در عمل چره حوزه را ،كه همواره داعیه خدمت به مردم را داشته است ،به مردم بشناسانند و بكوشند كه از حوزه خدمتگزاری برای مردم پارا فراتر ویا فروتر ننهند .

پر واضح است كه اگر خدمت از هركس پسندیده است ،از اهل علم زیبنده تر و زیباتر است .

در پایان یه فرازی از سخنان امام خمینی ،رحمته الله علیه ،كه خورشید وجودش از افق حوزه نمایان گشت و شعاعش همگان را فرا گرفت و در این راه هستی اش را فدا ساخت ،گوش جان می سپاریم .به امید آن كه راه و كلام الگوی رفتار وگفتارمان گردد :

تا حیات دارم خدمتگزار همه هستیم : خدمتگزار ملتهای اسلامی ،خدمتگزار ملت بزرگ ایران ،خدمتگزار دانشگاهیان و دوحانیون ،خدمتگزار همه قشرهای كشور وهمه قشرهای كشور اسلام وهمه مستضعفین

درنگی درمفهوم خدمت

اگر عبادت بزرگ ترین فلسفه آفرینش است كه « و ما خلقت و الانس والا لیعبدون «جن و انسان راخلق نكردم مگر به خاطر اینكه عبادتم كنند » برگزیدگان الهی ،عابدترین بندگان خدا خواهند بود واگر از والاترین مظاهر عبادت «خدمت به خلف » است كه «من سعی فی حاجه اخیه المومن فكانما عبدالله تسعه الاف سنته صایما نهاره قایما لیله هر فردی كه در براوردن نیاز برادر مومنش تلاش كند گویا نه هزار سال خداوند را عبادت كرده ،در حالی كه روزها را روزه دار وشب زنده دار بوده است » برگزیدگان الهی انبیا معصومان ،خدمتگزار ترین افراد به مردم خواهند بود ؛ زیرا آنان اسوه و شاخص اند و درخت كمال در وجودشان به بالنده ترین شكل سر به فلك كشیده است

آیه الهی خطاب به پیامبر اكرم صلی الله علیه وآله را به یاد آوریم كه می فرمایند «واحفض جناحك لمن اتبعك من المومنین « پروبال خود را برای مومنانی كهك پیرو تو هستند بگستران» واژه «خفض جناح » كه سه بار در قرآن كریم به كار رفته است ،به كنایه از كمال مهرورزی ،عطوفت و خدمتگزاری خالصانه و متواضعانه حكایت میكند .

خدمتگزاران واقعی ،انبیاو اوصیا و مومنان به آنان هستند ؛ چه بی پرده و صریح می توان این ادعا را در حدیث آسمانی امام صادق علیه السلام یافت كه فرمود «ما آمن بالله ولا بمحمد ولا بعلی من اذا اتاه اخوه المومن فی حاجه لم یضحك فی وجهه فان كانت حاجته عنده سارع الی قضایها و ان لم یكن عنده و تكلف من عند غیره حتی یقضیها له فاذا كان بخلاف ما وصفته فلا و لایه وبیننا و بینه » به خدا و محمد صلی علیه و الله و علیه و آله وعلی علیه السلام ایمان نیاورده است كسی كه هنگامی كه برادر دینی اش به خاطر حاجتی نزد او آید ،با خوشرویی ببرخورد نكند .پس اگر توان دارد نیاز او رابه سرعت برطرف كند واگر كند و اگر توان ندارد با كمك دیگری حل كند ،اگر برخلاف آنچه توصیف كردم باشد ، پس بین ما و او ولایتی نخواهد بود

با این دیدگاه كسانی نزد خداوند دوست داشتنی تر خواهند بود كه نسبت به دیگران گامی به این هدف نزدیك تر باشند این سخن قدسی را به یاد آوریم كه «الخلق عیالی فاحبهم الی الطفهم بهم و اسعاهم فی حوایجهم ؛ مردم خانواده من هستند ،پس محبوب ترین آنها نزد من ،مهربان ترین و كوشاترین آنها در رفع نیازهای مرد است »

اینك در آستانه شهادت حضرت جواد الایمه علیه السلام قرار گرفته ایم ،گوشه هایی از خدمت درسیره و سخن حضرت را مرور میكنیم

خدمت در سیره و سخن امام جواد علیه السلام

اخلاص

شرط پذیرش هر علمی ،از جمله خدمت به مردم ، خلاص است و مومن باید به انگیزه جلب رضایت الهی خدمتگزار عیال الله باشد و هر چه ناخالصی در عمل بیشتر باشد ،درجه مطلوبیت آن هم پایین تر خواهد آمد .به علاوه بر دخالت خلاص در اصل عمل ،از دیدگاه امام جواد علیه السلام درتداوم اعمال نیز باید اخلاص جاری باشد .چه بسا عملی كه انجام آن با خلوص است ،ولی عامل به آن بعد از عمل ،آن را به ریا و ناخالصی آلوده و از درجه مقبولیت الهی ساقط می كند لذا امام جواد علیه السلام فرمود »ا لا بقاء علی العمل اشد من العقل بقای بر عمل سخت تر از خود عمل است » و آن گاه كه پرسیدند بقای بر عمل یعنی چه ؟ فرمود « یصل الرجل بصله وینفق بفقه لله وحده لا شریك له فكتب له سرا ثم یذكرها وتمحی فتكتب له علانیه ثم یذكرها فتمحی و تكتب له ریاء مردی هدیه ای می دهد و برای خدای یگانه بی شریك انفاقی میكند ،پی برایش به عنوان «عمل پنهانی »نوشته می شود .آن مرد دوباره عملش را یادآوری می كند پس عنوان قبلی محو می شود و برایش «عمل ریایی» نوشته می شود

پرهیز از اذیت

فرد خدمت رسان علاوه بر اخلاص ،باید از هر نوع رفتاری كه موجبات رنجش مددجو را فراهم آورد پرهیز كند

همچنین باید به خاطر خدمت خود به یك مومن ،به منت گذاری و یا اذیت دیگر مومنان هم نپردازد .حكایتی از امام جواد علیه السلام در این باره راهگشا است

مردی نزد امام جواد علیه السلام آمد كه بسیار خوشحال و مسرور به نظر می رسید .امام از علت خوشحالی اش پرسید او گفت: یابن رسول الله، از پدرت شنیدم كه می فرمود «شایسته ترین روز برای شادی بنده روزی است كه در آن انسان توفیق نیكی و انفاق به برادران مومنش یابد » و امروزه ده نفر از برادران دینی كه فقیر و عیال وار بودند از فلان شهرها به نزد من آمدند و مه هم به هر كدام چیزی دادم ،برای همین هم مسرورم .

امام جواد علیه السلام به او فرمود «لعمری انك حقیق بان تسر ان لم تكن احبطته اولم تحبطه فیما بعد به جانم سوگند ،شایسته است مسرور باشی ،اگر كار خود را بی اثر نساخته باشی و یا بعد حبط و بی اثر نسازی » او باشگفتی پرسید :با این كه از شیعیان خالص شماییم ،چگونه عمل خالص من پوچ می شود ؟

فرمود :«با همین سخنی كه گفتی ،كارهای نیك و انفاقهای خود را حبط كردی »او توضیح خواست و امام فرمود : این آیه را بخوان «یا ایها الذین آمنوا لا تبطلو صدقاتكم وبالمن والاذی «ای مومنان بخششهای خود را با منت و اذیت باطل نكیند »

گفت : من كه به آن افراد منت نگذاشتم و آزار ندادم ! امام فرمود «خدا فرموده :بخششهای خود را با منت و آزار باطل نسازید ،نفرموده تنها منت وآزاربر آنان كه می بخشید ،بلكه خواه بر آنان خواه بر دیگری ،آیا به نظر تو آزار به ْآنان شدیدتر است یا آزار به فرشتگان مراقب اعمال تو و فرشتگان مقرب الهی و یا آزار به ما ؟

مرد گفت :البته آزاربه فرشتگان وشما .امام فرمود :تو فرشتگان وما را آزدی و عمل خود را باطل كردی ،مرد پرسید چرا باطل كردم وشما را آزردم ؟فرمود :اینكه گفتی «چگونه باطل نمیدم با این كه از شیعیان خالص شما هستم ؟» وای بر تو ! آیا می دانی شیعه خالص ما كیست ؟ شیعه خالص ما «حزبیل» مومن آل فرعون و «حبیب نجار» وصاحب یس و…و سلمان و ابوذر ومقداد وعمار هستند .تو خود را در صف این فردا برجسته قراردادی و ما و فرشتگان را آزردی

آن مردبعد از اعتراف و به تقصیر و استغفار پرسید :پس چگونه بگویم ؟ امام فرمود : بگو من از دوستان شما هستم .دوستان شما را دوست دارم و دشمنان شما را دشمن می دارم . اوچنان گفت و امام جواد علیه السلام فرمود «الان قد عادت الیك مثبوبات صدقاتك وزال عنها الاحباط الان پادشهای بخششهایت به تو بازگشت و حبط وبی اثری از آنها زایل شد

خدمت د رحد توان

مردی خدمت امام جواد علیه السلام آمد و گفت : به اندازه جوانمردی ات به من كمك كن .امام فرمود :این قدر نمی توانم گفت پس به اندازه جوانمردی خودم كمك كن فرمود این را می توانم ای غلام صد دینار به او بده

نابودی نعمت

امام جواد علیه السلام می فرماید : ان لله عبادا یخصهم بالنعم و یقرها فیهم ما بذلوها فاذا منعوها نزعها عنهم وحولها الی غیر هم خداوند بندگانی را دارد كه نعمتهایش را به آنان اختصاص داده است ومقرر كرده است از آن بذل و بخشش كنند واگر خودداری كنند ،ازآنان وبه دیگران منتقل میكند

بر این اساس ،امام جواد علیه السلام قرار گرفتن و تمركز نعمتها د ردست برخی افراد را سنت وخواسته ای اللهی می داند كه امیری هدفمند است و هدف از آن ،واگذاری به دیگران می باشد ،لذا صاحبان مال و جاه و مقام وموقعیت باید آنچه را به دست می اورند اولانعمت وسپرده اللهی بدانند و ثانیا واگذاری و خدمت به مردم را وظیفه خود بدانند وثالثا مطمین باشند كه در صورت ترك وظیفه ،همان وخدایی كه انی نعمت ها و امكانات را به آنان سپرده ست ،توان باز پس گیری و واگذاری آن را به افراد دیگر دارد

امام جواد علیه السلام درحدیثی دیگر ،به طبیعی بودن این وضعیت وسنت اللهی بودن آن چنین اشاره می كند «ما عظمت نعمه الله وعلی احد الا عظمت علیه حوایج الناس فمن لم یحتمل تلك المومنه عرض النعمت للزوال نعمت خدا بر كسی زیاد نمی باشد مگر اینكه نیاز مردم هم به او بیشتر می شود ،پی كسی كه این زحمت را تحمل نكند نعمت را درمعرض زوال قرار می دهد

مرز خدت

خدمتگزاری نیز مانند هر رفتار اجتماعی دیگر مرزی دارد و طبعا باید به انسانهایی خدمت كرد كه اهلیت خدمت را دارند ،نه آنكه با ارایه خدمت ،درمسیر غیر اللهی مستحكم تر شوند .برای همین ،اهل بیت علیهم السلام هرگاه اریه خدمت به منحرفان ،عامل جذب و تالیف قلوب وهدایت آنان میشد ،از هر نوع خدمت و حتی گذشت و از توهینها و.. دریغ نداشتند و دركنار آن ،هرگاه هم كه تشخیص می دادند خدمت رسانی به یك شخص منحرف موجب تقویت ویا رسمیت وی می شود ،از آن پرهیز میكردند .نمونه ای از رفتارهای امام جواد علیه السلام در این باره را میخوانیم :

علی بن مهزیار می گوید :به اما م جواد علیه السلام نوشتم :فدایت شوم ! پشت سر كسی كه قاتل به جسمانیت خداست نماز بخوانم ؟ فرمود «لا تصلوا خلفهم و لا تعطوهم الركاه وابرووا منهم بری الله منهم پشت سرشان نماز نخوانید و چیزی از زكات به آنها ندهید و از آنان بیزاری بجویید كه خدا از آنان بیزار است

آثار خدمت رسانی

رضایت اللهی

امام صادق علیه السلام می فرمود «مسلمانی نیاز مسلمانی را بر آورده نمی سازد ،مگر اینكه خدای تبارك وتعالی به او می فرماید : ثواب كار تو با من اس وبه كمتر از بهشت برای تو راضی نمی شوم

امام جود علیه السلام می فرمود: ثلاث یبلغن بالعبد رضوان الله كثره الاسبغفاره و خقض الجانب و كثره لاصدقه سه چیز بنده را به مقام رضوان اللهی می رساند :استغفار زیاد ،فروتنی با مردم ،زیاد صدقه دادن

پاداش ،مباهات ونام نیك

امام جواد علیله السلام می فرمود «اهل المعروف الی اصطناعه احوج من اهل الحاجه الیه لان اجره و فخره وذكره فمهما اصطنع الرجل من معروف فانما یبدا فیه بنفسه فلا یطلبن شكر ما صنع الی نفسه من غیره اهل نیكوكاری به كار خیرش بیشتر از نیازمندان به خیر ،محتاج است ،چون پاداش ومباهات ونام آن كار برای نیكوكار است .پس هرگاه چیز بنده را به مقام رضوان الهی می رساند :استغقار زیاد ،فروتنی با مردم ، زیاد صدقه دادن

مردی كار خوبی كرد ،از خودش كرده است لذا تشكر بابت كارش را از دیگران نباید بخواهد

برتری بر عابد نتیجه خدمت عقیدتی

عمل خدمت رسانی ارزشی عمومی دارد اما برخی از خدمات ،واز جمله خدمت فرهنگی ونجات دادن كسانی كه در معرض گمراهی و انحراف فكری قرار دارند ،ارزش افزون تری دار .امام جواد علیه السلام ارزش شگفت آوری را برای خدمت به ایتام آل محمد یادآور میشود و میفرماید :

«ان من تکفل بایتام ال محمد المنقطعین عن امامهم، المتحیرین فی جهلهم الاسرا فی ایدی شیاطینهم و فی ایدی النواصب من اعدائنا فاستنقذهم منهم و اخرجهم من حیرتهم و قهر الشیاطین برد و ساوسهم و قهر الناصبین بحجج ربهم و دلیل ائمتهم، لیفضلون عند الله تعالی علی العابد بافضل المواقع باکثر من فضل السماء علی الارض و العرض و الکرسی و الحجب (علی السماء) و فضلهم علی هذا العابد کفضل القمر لیله البدر علی اخفی کوکب فی السماء: همانا کسانی که یتیمان آل محمد را سرپرستی کنند که از امامشان جدا شده اند. و در جهل خود سرگردان اند و در دست شیاطین شان و ناصبیهایی که دشمن ما هستند، اسیرند. پس از دست آنان نجاتشان دهند و از سرگردانی و قهر شیطانها با بازگرداندن وسوسه هایشان و از قهر ناصبیها با آوردن حجتهای خدایشان و دلیلهای ائمه خویش خارج سازند. نزد خداوند بر عابد به بهترین موقعها برتری داده می شوند، بیشتر از برتری اسمان بر زمین و عرش و کرسی و حجابها بر آسماان و برتری آنها بر این عابد، مانند برتری مااه شب چهارده بر کوچکترین ستاره در آسمان است.(عابدی، 1380)

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *